1. HORDHAC

Cilmibaadhista kansarka ee Somaliland weli waxay ku jirtaa marxalad aasaasi ah. Waxaa jirta baahi weyn oo loo qabo in la dhiso nidaamyo rasmi ah oo lagu ururiyo xog caafimaad, la na fahmo culayska dhabta ah ee kansarku ku leeyahay bulshada.

Waqtigan xaadirka ah:

Ma jiro Diiwaanka Qaranka ee Kansarka (National Cancer Registry)

Ma na jiro Qorshaha Qaranka ee La-dagaallanka Kansarka (National Cancer Control Plan – NCCP). Arrintani waxay ka dhigan tahay in aan si sax ah loo garanayn tirada iyo baaxadda kansarka ee dalka.

2. XARUNTA ONCOLOGY-GA EE UGU HORREYSAY

Bishii Luulyo 2022, waxaa magaalada Hargeysa ka hirgashay xaruntii ugu horreysay ee keliya ee si gaar ah ugu adeegta bukaanada kansarka, taasoo ku taalla Needle Hospital.

Xaruntani waxay bixisay xogtii ugu horreysay ee muujinaysa qaabka kansarku uga jiro Somaliland.

3. NATIIJOOYINKII XOGTA HORE

Sannadkii ugu horreeyay, Needle Hospital waxa ay diiwaangelisay 232 bukaan. Xogtan ayaa muujisay arrimo muhiim ah oo mudan in cilmibaadhis degdeg ah lagu sameeyo.

3.1 Kansarrada Ugu Badan

Kansarrada ugu badan ee la arkay waxay ahaayeen:

Kansarka naasaha: 15.9%

Kansarka hunguriga (esophageal cancer): 8.2%

Kansarka qanjirka ragga (prostate cancer): 7.3%

3.2 Astaamaha Bukaanada

Xogtu waxay sidoo kale muujisay:

73.7% bukaanada waxaa lagu ogaaday marxalad dambe (Stage III ama IV)

Da’da dhexe ee bukaanada: 60 sano

Haweenka ayaa ka yara badan ragga (saamiga 1.3:1)

Daahitaanka ogaanshaha cudurka ayaa ah caqabadda ugu weyn ee hadda jirta.

4. MEELAHA MUDNAANTA U LEH CILMI-BAADHISTA

Iyadoo la eegayo xaaladda hadda jirta, cilmi-baadhista kansarka ee Somaliland waa inay xoogga saartaa qodobadan muhiimka ah:

4.1 Cilmi-baarista Faafitaanka iyo Sababaha Kansarka

Dhisidda Diiwaanka Qaranka ee Kansarka

Tani waa mudnaanta koowaad si loo helo xog dhamaystiran oo ku saabsan:

Tirada kiisaska kansarka

Noocyada ugu badan

Heerarka dhimashada iyo badbaadada

Daraasad gaar ah oo ku saabsan Kansarka Hunguriga

Kansarkan oo aad u badan wuxuu u baahan yahay baaritaan ku saabsan:

Sababaha deegaanka

Cuntooyinka iyo hab nololeedka

Arrimo hidde-sideed ama kiimikooyin halis ah

4.2 Cilmi-baarista Nidaamka Caafimaadka iyo Ogaanshaha Hore

Ogaanshaha Hore iyo Baaritaanka Bulshada

Waxaa loo baahan yahay in la baaro:

Maxaa keena in bukaanadu soo daahaan?

Sidee loo hirgelin karaa barnaamijyo baaritaan oo jaban?

Tusaale ahaan:

Kansarka naasaha

Kansarka afka ilmo-galeenka

Horumarinta Palliative Care

Maadaama bukaanadu inta badan yimaadaan marxalad dambe, waa muhiim in la dhiso adeegyo daryeel iyo nafis ah oo ku habboon dhaqanka bulshada.

4.3 Kor u Qaadidda Awoodda Baaritaanka iyo Daaweynta

Helitaanka Qalabka Casriga ah (IHC)

Somaliland kama jirto adeegyada Immunohistochemistry (IHC), taasoo xaddidaysa ogaanshaha saxda ah iyo daaweyn la beegsan karo.

Radiotherapy

Somaliland ma laha adeeg shucaac-daaweyn, bukaanaduna waxay ku qasban yihiin inay dibadda u safraan. Cilmi-baaris ayaa muhiim u ah sidii adeeggan gudaha loogu hirgelin lahaa.

5. TALOOYIN IYO JIHADA MUSTAQBALKA

Si loo horumariyo cilmi-baarista kansarka iyo daryeelka bukaanada, waxaa lagama maarmaan ah:

In la sameeyo Qorshaha Qaranka ee Kansarka (NCCP)

In la tababaro shaqaalaha caafimaadka gudaha

In la xoojiyo iskaashiga caalamiga ah

In la dhiso nidaamyo xog ururin iyo cilmi-baaris joogto ah

6. GUNAANAD

Cilmi-baarista kansarka ee Somaliland waa inay ka bilaabataa dhismaha kaabeyaasha aasaasiga ah ee lagu tirin karo kiisaska lana fahmi karo qaabka cudurku u faafayo.

Heerka sare ee bukaanada soo daahaya wuxuu muujinayaa baahida degdegga ah ee:

Ogaanshaha hore

Daryeelka palliative care

Horumarinta adeegyada daaweynta

Haddii tallaabooyin nidaamsan la qaado, cilmi-baaristu waxay si weyn u hagaajin kartaa caafimaadka bulshada iyo natiijooyinka bukaanada kansarka qaba.

Medical Health Education Somaliland.

Muuqaalka: Dr. Ciise Cabi Jaamac