Sheekh Maxamed Sheekh Cumar Dirir wuxuu sannadkii 1963 ku dhashay deegaanka Dalooburay ee dalka Itoobiya, gaar ahaan dhulka ay wadaagaan Soomaalida iyo Oromadu. Isagoo yar ayey qoyskiisu keeneen Hargeysa, halkaas oo uu ku barbaaray, waxbarashadiisana ka bilaabay. Wuxuu ka soo jeedaa qoys caan ku ahaa barashada iyo faafinta diinta Islaamka. Macallinkiisii ugu horreeyey wuxuu ahaa aabbihii, Sheekh Cumar Dirir, oo ahaa caalim wax ka dhigi jiray deegaanno kala duwan oo Itoobiya iyo Somaliland ka mid ah, sida Hargeysa, Berbera iyo Ceerigaabo.

Sheekhu wuxuu aabbihii ka bartay Qur’aanka Kariimka ah iyo qaybaha aasaasiga ah ee culuumta shareecada, sida Fiqiga, Xadiiska iyo Naxwaha. Geeridii aabbihii ka dib, wuxuu waxbarashadiisa ka sii watay culimo iyo macallimiin kala duwan. Waxaa wax baray culimo Soomaaliyeed, kuwo Oromo ah, macallimiin Masaari ah iyo aqoonyahanno ka soo baxay jaamacadaha Sucuudiga. Wuxuu sidoo kale wax ka bartay madaaris diini ah oo xilligaas ka jiray Hargeysa.

Intii u dhexaysay sannadihii 1982 iyo 1984 ayuu Sheekh Maxamed u safray dalka Masar, halkaas oo uu ku galay imtixaan dugsi sare oo uu ku guulaystay. Sannadkii 1996 ayuu u safray Pakistan, isaga oo wax ka bartay Jaamacadda Al‑Wifaaq Al‑Islaamiya. Waxa la sheegay inuu halkaas ku diyaariyey shahaado sare oo ku saabsan Daraasaadka Islaamka iyo Af‑Carabiga. Sannadkii 1999 ayuu mar kale booqday Masar, halkaas oo uu kula kulmay culimo ay ka mid yihiin culimada Al‑Azhar, kana qaybgalay duruus iyo dawrooyin cilmiyeed.

Sheekh Maxamed Sheekh Cumar Dirir wuxuu dacwadda iyo waxbaridda diinta bilaabay isagoo dhallinyaro ah, da’diisuna ahayd qiyaastii 19 sano. Duruustii ugu horreeyey ee uu bixin jiray waxaa ka mid ahaa Fiqiga, Xadiiska, Naxwaha iyo Af‑Carabiga. Markii dambe wuxuu si weyn ugu caan baxay Tafsiirka Qur’aanka Kariimka ah, oo noqday qaybta loogu aqoonsiga badan yahay hawshiisa cilmiyeed.

Sheekhu wuxuu dhigista tafsiirka bilaabay sannadkii 1986. Sannadkii 1991 waxaa tafsiirkiisa laga sii daayey Radio Hargeysa, halka muuqaalkiisuna telefishanka ka bilowday sannadkii 1996. Wuxuu Qur’aanka Kariimka ah dhowr jeer ku dhammeeyey masaajidka, idaacadda iyo telefishanka. Muddo dheer ayuu tafsiirka ka waday Masjidka Al‑Hudaa ama Nuurul‑Hudaa ee magaalada Hargeysa, isaga oo sidoo kale ahaa imaamka, khadiibka iyo macallinka masaajidka.

Aqoonta Sheekh Maxamed ku ma koobna tafsiirka oo keliya. Wuxuu duruus ka bixiyey Culuumta Qur’aanka, Tajwiidka, Qiraa’aatka, Xadiiska, Musdalaxa Xadiiska, Fiqiga, Usuul‑fiqiga, Caqiidada, Naxwaha, Af‑Carabiga iyo qaybo kale oo ka mid ah culuumta shareecada. Waxa kale oo lagu tilmaamaa mufti ay bulshadu u soo gudbiso su’aalaha diinta, isaga oo barnaamijyo idaacadeed iyo kuwo telefishan kaga jawaaba arrimaha ay dadku ka qabaan cibaadada, macaamilka, qoyska iyo nolosha bulshada.

Mid ka mid ah astaamaha lagu yaqaan Sheekh Maxamed waa joogtaynta waxbaridda. Waxaa lagu ammaanaa inuu duruustiisa si nidaamsan u wado, casharka uu bilaabana dhammeystiro. Duruustiisa badankooda waa la duubay, waxaana lagu kaydiyey maktabado, idaacado iyo mareegaha internetka. Taasi waxay suuragelisay in cilmigiisu gaadho dad aan awoodin inay si toos ah uga qayb galaan duruustiisa.

Sheekhu wuxuu sidoo kale safarro dacwadeed ku tegay waddamo ku yaalla Carabta, Yurub iyo Waqooyiga Ameerika. Safarradaas wuxuu bulshada Soomaaliyeed ugu gudbin jiray duruus, wacdi, waano iyo baraarujin diineed. Sidaas darteed, saamayntiisu kuma koobnaan Hargeysa ama Somaliland, balse waxay gaadhay Soomaalida ku kala nool daafaha dunida.

Waxqabadkiisa Qur’aanka la xidhiidha waxaa ka mid ahaa inuu qayb ka noqday dadkii aasaasay tartanka sannadlaha ah ee Qur’aanka Kariimka ah, kaas oo la sheegay in markii ugu horreysay la qabtay sannadkii 1992. Tartankaasi wuxuu dhiirrigeliyey xifdiga, akhriska iyo barashada Qur’aanka, wuxuuna fursad siiyey jiilal badan oo dhallinyaro ah.

Sheekh Maxamed wuxuu wax baray arday aad u tiro badan, kuwaas oo qaarkood markii dambe noqday culimo, imaamyo, khadiibbo, macallimiin iyo madax ka hawlgala goobaha waxbarashada diinta. Waxaa ardaydiisa lagu xusaa Sheekh Cabdiraxmaan Axmed, Sheekh Maxamed Aadan, Sheekh Khadar Xasan Aadan, Sheekh Cabdilkhaaliq Sheekh Axmed, Sheekh Maxamed Xuseen Faarax, Sheekh Maxamed Caydiid iyo Sheekh Aadan Cabdiraxmaan. Ardaydaasi waxay qayb ka noqdeen sii gudbinta cilmigii iyo manhajkii waxbarasho ee ay Sheekha ka dhaxleen.

Hawsha Sheekh Maxamed kuma koobnaan waxbaridda masaajidda iyo warbaahinta. Waxa kale oo uu door ka qaatay arrimaha bulshada, gaar ahaan nabadaynta iyo xallinta khilaafaadka. Waxaa lagu xusaa inuu ka qaybgalay heshiisiinta beelo iyo bulshooyin ay colaado dhex mareen, isla markaana uu waano iyo wacyigelin ku bixiyey sidii loo joojin lahaa dhiigga, loona ilaalin lahaa walaaltinimada Islaamka. Waxa kale oo uu ka qayb qaatay dhexdhexaadinta khilaafaad siyaasadeed iyo kuwo bulsho.

Faafinta dacwaddu mar walba uma fududaan. Waxaa ka hor yimid duruufo siyaasadeed, dagaalladii sokeeye iyo caqabado amni. Sannadkii 2001 waxaa la sheegay in la isku dayey in la dilo, xilli uu ka soo baxay salaaddii subax. Weerarkaas waxaa ka soo gaadhay dhaawacyo culus, waxaana dibadda loogu qaaday daaweyn. Inkasta oo ay caqabaddaasi adkayd, haddana kama aysan joojin waxbariddii iyo faafintii diinta.

Guud ahaan, nolosha Sheekh Maxamed Sheekh Cumar Dirir waxay ku suntan tahay barashada, baridda iyo faafinta Qur’aanka Kariimka ah. Tobannaan sano ayuu tafsiirka, duruusta shareecada, fatwada, dacwadda iyo wacyigelinta bulshada ku hawlanaa. Cilmigiisa waxaa ka faa’iidaystay kumannaan qof oo ku kala nool gudaha dhulka Soomaaliyeed iyo qurbaha.

Doorashada ay Mu’assasada Al‑Misbaax ugu magacawday “Shakhsiyadda Qur’aanka ee Sannadka 2026” waxay sidaas ku noqonaysaa maamuus lagu aqoonsaday dadaalkiisa dheer, joogtaynta duruustiisa iyo kaalinta uu ka qaatay in Qur’aanka Kariimka ah iyo culuumta Islaamku gaadhaan jiilal badan oo Soomaaliyeed. Waa aqoonsi loo fidiyey caalim qayb weyn oo noloshiisa ka mid ah u huray waxbaridda bulshada iyo faafinta diinta Islaamka.